Təkamül nəzəriyyəsinin süqutu

“Bilim ve Teknik” jurnalının aprel 2003-cü il tarixli sayında “Yaşlı göllərdəki həyat növlərin ortaya çıxışına işıq tutur” başlıqlı yazı nəşr olundu. Amerikan elm jurnalı “Science” 31 yanvar 2003-cü il tarixli sayındakı bir məqalədən alınan yazıda, Baykal (Asiya) və Viktoriya (Afrika) göllərindəki canlı növləri ilə əlaqədar, bəzi təhriflər ortaya qoyulur. Göldəki canlıların həmişə bir növlərə ayrılma halında olduğu və guya təkamülləşdikləri irəli sürülürdü.

amfipodAncaq bu iddialar, etibarsızdır. “Science” və “Bilim ve Teknik” jurnallarında bəhs olunan növlər, “təkamül” deyil. Maraqlı şəkildə, “Bilim ve Teknik” jurnalı, genetika elminin, təkamülü etibarsız edən tapıntılarını qəbul etmir, hətta, bunları nəzəriyyənin lehinə təhrif edir. Bu yazıda, “Bilim ve Teknik” bəhs olunan təhrifləri gözlər önünə səriləcək.

Yazıda, dünyanın ən böyük şirin su ehtiyatı olan “Baykal” gölündə, geniş şəkildə yaşayan amfipod növündən danışılır. Göldə, boyu 2-80 mm. arasında dəyişən və qabıqlı dəniz canlısı olan amfipodların 350 növünün yaşadığı bildirilir. “Bilim ve Teknik” jurnalı, bu növlərin, göl dibindəki geoloji xüsusiyyətlərdən qaynaqlandığını və bu xüsusiyyətlərin yeni növlər ortaya çıxmasında əhəmiyyətli rol oynadığını bu cümlələrlə iddia edir:

 

“… Görünür, Baykal gölünün təbəqələşmə formasının növlərinin ortaya çıxışına təsir edir. Nümunə vermək lazım olsa, Amfipod cinslərindən Plesiqemmarsda, bir-birinə çox yaxın altı növün, çox müxtəlif xüsusiyyətdə yerləri mənimsədikləri görünür. Məsələn, böyük gözlü və uzun… ardı...

 

Oktyabr 2001-ci il tarixli “Fokus” jurnalında, təkamül nəzəriyyəsi haqqında, 5 müxtəlif yazı nəşr olundu. Prof. Dr. Əli Dəmirsoy, tərəfindən hazırlanan və “Darvin və təkamül” başlıqlı yazı ilə, İrfan Unutmazın hazırladığı digər yazılar, ümumiyyətlə eyni təkamülçü iddiaları ehtiva edirdi.

Təkamül nəzəriyyəsinin müdafiə etmək üçün yazılan yazıların hamısında, ölkəmizdəki təkamülçülərin, elmdən nə qədər uzaq olduqları, qabaqcıl təkamülçülərin illər öncə müdafiə etməkdən imtina etdikləri iddiaları, gözübağlı müdafiə etdikləri aydın görünürdü. Bu yazıda, “Fokus” jurnalındakı etibarsızlığı dəfələrlə sübut edilən, haqqında danışılan təkamülçü iddiaların niyə səhv olduğu bir daha açıqlanacaq.

 

“Fokus” jurnalı və prof. Dəmirsoyun “təbii seçmə”nin təkamülün mexanizmi olduğu iddiaları səhvdir

“Fokus” jurnalında, bəhs olunan yazıların demək olar ki, hamısında, təbii seçmə (təbii ayırdetmə) təkamülün elmi cəhətdən etibarlılığı sübut edilmiş mexanizm kimi göstərilmişdir. Məsələn, prof. Əli Dəmirsoy yazısında, bu iddianı belə yekunlaşdırmışdır: “Darvinin qurduğu “Təbii ayırdetmə qanunu”, qəti olaraq aktuallığını və elmi dəyərini itirmədi.”

Təbii seleksiya, Darvindən əvvəl də, qaydası yazılmış təbii mexanizmdir. Olduğu mühitə daha yaxşı adaptasiya olan (uyğunlaşan) canlıların həyatda qalma şansı daha çoxdur, digərləri isə ələnər. Məsələn, vəhşi heyvanların təhdidi ilə (qorxusu altında) yaşayan dovşan sürüsündə, daha sürətli qaça bilənlər və rənginə görə daha yaxşı kamuflyaj ola bilənlər yaşayacaq, digərləri isə, müəyyən müddət ərzində, ələnərək azalacaq və ya məhv olacaqlar.… ardı...

 

“Bilim ve Ütopya” jurnalının, iyul 2001-ci il sayında, jurnalın müntəzəm yazıçılarından Dos. Dr. Haluk Ertanın “Böyük təbiət üzrə alim Darvin, “qoz qabığına sığarmı?” başlıqlı yazısı nəşr olundu. Ertan, yazısında keçdiyimiz həftələrdə bəzi televiziya kanallarında göstərilən təkamül nəzəriyyəsi haqqında mübahisələri və mübahisələrdə iştirak edən kəsləri tənqid edirdi. Ertanın bu haqda şərhləri öz fikirləridir və burada, bunları mübahisə etməyəcəyik. Ancaq ortaya qoyulmalı olan məqam, təkamülü, elmi həqiqət kimi görən hörmətli Ertanın elmi yanılmalarıdır.

Dos. Dr. Ertanın yazısının böyük hissəsini, “təkamül əleyhdarlarına” aid uzun tənqidlər, Darvin haqqında uzun təriflər və populyasiya geni haqqındakı bəzi bioloji məlumatlar təşkil edir. Əlbəttə, bunların heç biri, təkamül nəzəriyyəsi adına irəli sürülən bir dəlil deyil. Ertanın “təkamül nəzəriyyəsinə dəlil” iddiası isə, yazının sonlarında üzə çıxmışdır. Təkamülə səbəb olaraq inandığı, darvinizmi niyə elmi həqiqət sanaraq yanıldığı, Ertanın aşağıdakı paraqrafından aydın olur.

 

“Əgər bir canlı qrupunun fərdlərində genetik müxtəliflik əmələ gəlib, bu müxtəliflikdəki kimi genlər (buna bağlı olan xüsusiyyətlər), qrupda məşhur hala gələ bilirsə, təkamül həyata keçmişdir deməkdir. Onsuz da, bunun nəticəsində, genetik quruluşdakı dəyişikliyin ölçüsünə bağlı olaraq, ya yeni bir növ, ya yeni bir cins, ya da daha böyük sistematik kateqoriya əmələ gələcək. Amma, bütün bunların başındakı əsas zərurət, genetik quruluş dəyişikliyidir. Təkamül olmadığını söyləyənlərin keçid… ardı...

 

“Fokus” jurnalının may 2005-ci il tarixli sayında, “İnanc geni tapıldımı?” başlıqlı məqalə yayımlandı. Umida Saleh tərəfindən hazırlanan yazıda, Dean Hamerin “inanc geni” iddiasından bəhs olunurdu, bu mövzu çərçivəsində, genlərin insan xüsusiyyətlərinin hamısını təyin edib-etmədiyi sualı verildi. Bu haqda, fikirlərinə müraciət edilən İ. Ü molekulyar biologiya və genetika bölməsi rəhbəri prof. Dr. Şule Arı, “genlərin bütün xüsusiyyətlərimizi təyin edən irsi vahidlər” olduğunu iddia edir, bunun əxlaqi dəyərləri təyin edən xüsusiyyətləri də, əhatə etdiyini qarşıya qoyurdu.

Aşağıda inanc geni tədqiqatının səbəbi, heç bir elmi etibarlılığı olmadığı izah edilir, sonra da, bu iddianın əsas götürdüyü “bizi biz edən şey, genlərimizdir” yanaşmasının səhvi ortaya çıxarılır.

 

Hamerin iddiası

İnanc geni fikri, ABŞ-ın Milli Xərçəng İnstitutunda işləyən genetik, Dean H. Hamerə aiddir. Hamerin iddiasının mərkəzindəki gen, “VMAT2a” adlı gendir. Hamer, işini, beyin hüceyrələrindəki sinir köçürücülərinin (neurotransmitters) istehsalına nəzarət edən, 9 genlə məhdudlaşdırmışdır və bu genlər arasında olan “VAT” geninin bir variasiyası ilə, bir qrup təcrübədə, əvvəldən həyata keçirtdiyi mənəviyyat sınağından gələn qiymətləndirmələr arasında əlaqə olduğu iddiası ilə ortaya çıxmışdır.

1000-dən çox DNT vericisinin qatıldığı bu sınaqda, möcüzələrə inanıb inanmadıqları, ətraflarındakı insanlarla güclü mənəvi və romantik əlaqələri olub olmadığı kimi suallar verilmişdi. Təcrübələr, sınağın sonunda aparılan qiymətləndirmədə çıxışlarına görə ruhi cəhətdən qiymətləndirilmiş və kateqoriyalara bölünmüşdürlər.

Bəhs… ardı...

 

4 fevral 2002-ci il tarixdə “Milliyyet” qəzetində, “Təkamülün sonuna gəldik” başlıqlı xəbər nəşr olundu. İlk dəfə 3 fevral 2002-ci il tarixdə “The Observer” qəzetində “Is human evolution finally over?” (İnsanın təkamülü sonunda bitdi?) başlığı ilə nəşr olunan bu xəbərdə, Stiv Cons adlı elm adamının iddialarına yer verilir.

Xəbərdə, London Universitetindən Prof. Stiv Consun “Zəiflər bioloji olaraq ələnildi. Insan oğlu inkişaf prosesində ən son nöqtəyə (həddə) gəldi. Qərbdə təkamül sona çatdı” iddiasına yer verilmişdi. Elmi mənası olmayan, yalnız təkamül təbliğatı məqsədi ilə irəli sürülən bu iddianın ehtiva etdiyi ziddiyyət və yanılmaları izah etməkdə fayda görürük.

 

Təbii seleksiya, növləri təkamülləşdirməz

Prof. Cons, xəbərə mövzu olan fikrində, təkamülçülərin adi iddiasını təkrarlayır və təbii seleksiya nəticəsində zəif olan insanların tamamilə ələndiklərini və bunun nəticəsində, Qərbli insanların təkamülün ən son pilləsinə çatdıqlarını ifadə edir.

Çarls Darvin, təkamül nəzəriyyəsini qarşıya qoyarkən, təbii seleksiya anlayışına güvənmişdi. Təbii seleksiya, təbiətdə zəif və ya səmərəsiz olan canlıların ələnmələri, ətraf şərtlərinə daha uyğun olanların həyatda qalaraq yeni nəsillər törətdikləri üçün istifadə edilən bir ifadədir. Darvin isə, təbii seleksiya deyilən bu mexanizmin, növləri təkamülləşdirdiyini və yeni canlı növlərinin bu şəkildə əmələ gəldiyini qarşıya qoymuşdur.

Darvinin bu iddiası hər nə qədər, IX əsrin elmi şərtlərində asan qəbul görsə də, müəyyən müddətdə,… ardı...